Autore: Clirimtare Januzaj
Iniciativat lokale te memorializimit
“Memorialet nuk kane te bejne vetem me te kaluaren, por edhe me menyren se si shoqerite zgjedhin ta kujtojne ate ne te tashmen.” Williams (2007)[1]
Krusha e Madhe, një fshat në Komunën e Rahovecit, i vendosur në pjesën perëndimore të Kosovës, i njohur për trashëgiminë e pasur bujqësore, konsiderohet si një nga fshatrat më të mëdha në vend. E vendosur në një fushë pjellore nën majat madhështore të Bjeshkëve të Nemuna, ky fshat karakterizohet nga peizazhet e tij të gjera, tokat pjellore, traditat e hershme bujqësore dhe lidhja e thellë me tokën.
Megjithatë, përtej identitetit të saj bujqësor, Krusha e Madhe zë një vend të veçantë në kujtesën kolektive të Kosovës. Ky vend njihet gjerësisht si një hapësirë rezistence, humbjeje dhe mbijetese gjatë luftës së viteve 1998–1999 në Kosovë. Masakra e kryer në mars të vitit 1999 la plagë të thella në komunitet, duke marrë jetën e qindra civilëve dhe duke ndryshuar përgjithmonë strukturën shoqërore të fshatit. Për shumë njerëz, emri Krusha e Madhe sjell jo vetëm imazhe të fushave pjellore dhe jetës rurale, por edhe kujtime dhimbjeje, qëndrese dhe kërkimit të vazhdueshëm për drejtësi dhe kujtim.
Në mes të terrorit dhe shkatërrimit, Krusha e Madhe përjetoi peshën e plotë të dhunës së luftës. Civilë u vranë dhe u zhdukën me dhunë, familjet u copëtuan dhe peizazhi fizik e shoqëror i fshatit u shkatërrua thellësisht. Kur lufta përfundoi, kthimi nuk u shoqërua me lehtësim, por me mungesë. Shtëpitë qëndronin bosh, jetët ishin ndërprerë dhe, për shumë njerëz, nuk kishte mbetur asgjë ku të ktheheshin përveç heshtjes dhe humbjes. Në bisedat me banorët, veçanërisht me gratë, shfaqet një kujtim i përsëritur: periudha menjëherë pas kthimit u shënua nga kërkimi kolektiv dhe dhimbja e përbashkët. Shumë prej tyre kishin humbur bashkëshortët, baballarët dhe djemtë, dhe ajo që mbeti ishte një komunitet grash që duhej të përballonte mbijetesën duke bartur pasigurinë e të zhdukurve. Një grua kujtonte aktin e përsëritur, pothuaj ritual, të kërkimit së bashku:
“Mblidheshim çdo ditë për të kërkuar burrat tanë, baballarët tanë; çdo ditë gjenim pjesë rrobash që i përkisnin dikujt që e donim.”
Në kushte të tilla, pyetja se si vazhdon të jetosh bëhet njëkohësisht thellësisht personale dhe thellësisht kolektive. Për shumë nga gratë, mbijetesa nuk paraqitej si zgjedhje, por si detyrim, veçanërisht ndaj fëmijëve të tyre. Jeta duhej të vazhdonte, edhe në mungesë të një mbylljeje, edhe në praninë e dhimbjes së vazhdueshme. Në këtë kontekst, gratë filluan të mblidheshin jo vetëm për të vajtuar, por edhe për t’i ofruar mbështetje njëra-tjetrës. Nga humbja e përbashkët lindën forma solidariteti që ngadalë u shndërruan në veprim kolektiv. Pikërisht në këtë proces të brishtë, por të vendosur, të bashkimit, filluan të marrin formë themelet e kooperativës së grave.
Krusha e Madhe gradualisht u bë e njohur gjerësisht si “fshati i vejushave të luftës”, një emër që pasqyron jo vetëm humbjen demografike, por edhe transformimin e thellë shoqëror që pasoi luftën. Në pasojat e shkatërrimit, dhimbja nuk mbeti vetëm një përvojë private; ajo mori një formë kolektive. Humbja ngadalë u shndërrua në një gjendje të përbashkët dhe, brenda asaj gjendjeje, filloi të lindte një formë e re qëndrese. Gratë e Krushës krijuan një hapësirë të përbashkët ku mund të takoheshin, të flisnin dhe të përballonin gjithçka së bashku. Këto tubime nuk kishin të bënin vetëm me kujtimin; ato kishin të bënin edhe me mbijetesën. Përmes bisedës, heshtjes dhe punës së përbashkët, dhimbja shprehej kolektivisht në vend që të barthej e vetme. Në këtë proces, vajtimi u ndërthur me punën e përditshme dhe puna vetë u bë një formë e mbijetesës emocionale.
Me kalimin e kohës, ky solidaritet mori një formë më të strukturuar. Shumë gra iu kthyen bujqësisë, veçanërisht kultivimit të specave, që u bë shtylla ekonomike e iniciativës së tyre. Ajo që filloi si bashkëpunim joformal u zhvillua gradualisht në një kooperativë grash, ku prodhimi, korrja dhe shpërndarja organizoheshin kolektivisht. Kooperativa u mundësoi atyre jo vetëm të mbështesnin ekonomikisht familjet e tyre, por edhe të rindërtonin një ndjenjë vazhdimësie në një jetë që ishte ndërprerë dhunshëm. Suksesi i kooperativës nuk erdhi lehtë. Ai u formua nga vite pasigurie, pune fizike dhe peshe emocionale, të cilën shumë prej grave vazhdojnë ta mbajnë edhe sot. Megjithatë, pavarësisht këtyre sfidave, iniciativa u zhvillua vazhdimisht. Nga tregjet lokale në Kosovë, produktet e tyre arritën më vonë edhe në tregjet ndërkombëtare, duke shënuar kalimin nga një prodhim i bazuar në mbijetesë në një pjesëmarrje ekonomike të njohur përtej kufijve kombëtarë.
Sot, kooperativa e grave qëndron njëkohësisht si një strukturë ekonomike dhe si një formë e memorializimit të gjallë. Ajo është një hapësirë ku kujtesa jo vetëm ruhet, por jetohet në mënyrë aktive përmes punës së përditshme, solidaritetit dhe qëndrueshmërisë. Siç e përshkroi një nga gratë:
“Ky vend ishte streha e vetme që na lejoi të vazhdonim; ishte e vetmja shpresë që kishim për të ecur përpara.”
Kjo ndjenjë domosdoshmërie dhe qëndrese kolektive vazhdon ta përcaktojë kooperativën, e cila mbetet aktive, produktive dhe thellësisht e rrënjosur si në kujtesë ashtu edhe në jetë. Sot, pavarësisht se ka fituar njohje si brenda Kosovës ashtu edhe në nivel ndërkombëtar, gratë e Krushës së Madhe vazhdojnë punën e tyre në kooperativë, e cila është zgjeruar ndjeshëm dhe funksionon në kushte më të mira. Megjithatë, kuptimi i saj ka mbetur i lidhur ngushtë me përvojën e jetuar dhe jo vetëm me suksesin ekonomik. Kur u pyetën se si e perceptojnë këtë vend dhe çfarë përfaqëson ai për to, një nga gratë shpjegoi:
“Këtu punojmë bashkë, qajmë bashkë, këndojmë bashkë, jemi për njëra-tjetrën, e bëjmë njëra-tjetrën të vazhdojë, kujtojmë bashkë që të mos harrojmë.”
Brenda kuadrit të memorializimit, kjo deklaratë është veçanërisht domethënëse. Ajo zbulon se kujtesa nuk ruhet vetëm përmes vendeve formale të kujtesës, arkivave apo monumenteve, por edhe përmes praktikave të përditshme të solidaritetit dhe bashkëjetesës. Kooperativa funksionon si një hapësirë ku vetë jeta kolektive bëhet formë e kujtimit. Në këtë kuptim, uniteti nuk është vetëm një përgjigje ndaj humbjes, por edhe një mënyrë për ta mbajtur gjallë kujtesën në kohë. Siç argumenton Paul Connerton[2], shoqëritë kujtojnë jo kryesisht përmes dokumenteve të shkruara ose monumenteve, por përmes praktikave të trupëzuara dhe veprimeve të zakonshme që kryhen dhe përsëriten me kalimin e kohës. Sipas tij, kujtesa bartet në trup, në rutinat kolektive dhe në format e ndërveprimit shoqëror që riprodhojnë kuptimin përmes praktikës dhe jo vetëm përmes përfaqësimit. Nga kjo perspektivë, kooperativa e grave në Krushën e Madhe mund të kuptohet si një formë e kujtesës së trupëzuar, ku kujtimi prodhohet vazhdimisht përmes punës, ndërveprimit dhe qëndrueshmërisë së përbashkët. Akti i punës së bashku, ruajtja e rutinave të përditshme dhe mbajtja gjallë e jetës kolektive pas dhunës bëhet një mënyrë përmes së cilës kujtesa jo vetëm rikujtohet, por edhe vihet në jetë.
Në këtë mënyrë, kooperativa bëhet më shumë sesa një iniciativë ekonomike. Ajo shndërrohet në një hapësirë shoqërore ku kujtimi dhe mbijetesa janë të pandashme. Puna kolektive, mbështetja e ndërsjellë dhe bashkëpunimi i përditshëm funksionojnë si praktika përmes të cilave e kaluara jo vetëm kujtohet, por edhe bartet përpara në formë të jetuar. Si e tillë, kooperativa qëndron si një përgjigje ndaj shkëputjes historike dhe si një praktikë e vazhdueshme e kujtesës së gjallë.
[1] Paul Williams, Memorial Museums: The Global Rush to Commemorate Atrocities (Oxford: Berg, 2007).
[2] Paul Connerton, How Societies Remember (Cambridge: Cambridge University Press, 1989).